Vấn đề chất lượng dược liệu có ảnh hưởng không nhỏ tới hiệu quả pḥng, chữa bệnh bằng thuốc y học cổ truyền cũng như hiệu quả chữa bệnh của các chế phẩm từ dược liệu. V́ số lượng dược liệu quá lớn và nguồn gốc phức tạp công tác quản lư chất lượng trong lĩnh vực này lâu nay chưa phát huy được vai tṛ làm tăng hiệu quả pḥng và chữa bệnh.

Những người làm công tác dược liệu, các báo, tạp chí chuyên ngành, Hội dược liệu Việt nam đă thường xuyên quan tâm và thảo luận nhiều về vấn đề chất lượng dược liệu.

Ngày 23/11/1999 Tại hội nghị ban thường vụ mở rộng lần thứ nhất. Hội dược liệu Việt nam (HDLVN) đă nhận định vấn đề chất lượng dược liệu: Thả nổi về chủng loại dược liệu, thả nổi về chế biến dược liệu, thả nổi việc nhập khẩu dược liệu và cao đơn hoàn tán. Nhận định này cũng đă được Chủ tịch HDLVN báo cáo với Bộ trưởng Bộ Y tế vào 6 tháng 8/2000.

Tạp chí Dược học, Báo Sức khoẻ và đời sống, Cây thuốc quư... đă đăng nhiều bài viết về t́nh trạng chất lượng dược liệu, về các dược liệu giả mạo trên thị trường như Hoài sơn, Thăng ma, Ư dĩ, Địa cốt b́, về dược liệu sạch. Hội nghị Dược liệu lần thứ nhất cũng có nhiều báo cáo của các cơ quan quản lư, cơ sở kiểm nghiệm về t́nh trạng chất lượng Dược liệu.

Cho đến nay đă qua Hội nghị dược liệu lần thứ hai t́nh h́nh chất lượng dược liệu chưa có ǵ thay đổi, các dược liệu giả mạo, dược liệu chất lượng kém vẫn tự do lưu thông trên thị trường, đi vào các thang thuốc, vào các dạng chế phẩm cho người bệnh dùng hàng ngày. Những chế phẩm dược liệu không rơ nguồn gốc, sản xuất không phép vẫn tự do lưu hành.

Trang web giới thiệu một số vấn đề liên quan đến t́nh trạng chất lượng dược liệu, góp phần giúp những người tham gia phân phối sử dụng dược liệu đánh giá chất lượng, tạo cơ sở cho các cơ quan có thẩm quyền đưa ra định hướng và các quy định cụ thể  làm tăng, ổn định chất lượng dược liệu, tăng hiệu quả chữa bệnh của Y học cổ truyền.

Tiến hành khảo sát tại một số cơ sở sản xuất và sơ chế, cơ sở chế biến và kinh doanh dược liệu,  Kết quả  cho thấy :chất lượng dược liệu phụ thuộc vào nhiều yếu tố: quá tŕnh trồng trọt, chế biến, bảo quản...

DỰOC LIỆU SẠCH - DƯỢC LIỆU AN TOÀN VÀ HIỆU QUẢ

1. Kỹ thuật trồng trot, sơ chế

- Nguồn nước sử dụng trong trồng trọt và chế biến dược liệu thường bị ô nhiễm. Quá tŕnh chế biến dược liệu thường tiến hành trong điều kiện vệ sinh kém, gây ô nhiễm môi trường. Tại một số cơ sở sơ chế dược liệu: không khí sinh hoạt bị nhiễm hơi SO2, nước ô nhiễm làm chết cá, dược liệu phơi trong điều kiện vệ sinh kém (ruồi, muỗi...).

- Quá tŕnh trồng trọt cây thuốc c̣n sử dụng nhiều thuốc bảo vệ thực vật, các tiêu chuẩn kiểm nghiệm Dược liệu hiện tại hầu như chưa quan tâm đến vấn đề này.

2. Chế biến và bảo quản Dược liệu

- Trên thực tế chế biến dược liệu thường không tiến hành theo quy tŕnh mà theo hướng đơn giản hoá, nhiều khi mang tính h́nh thức. Ví dụ chế biến Hà thủ ô đỏ, Thục địa.

- T́nh trạng dược liệu mốc, mọt, dược liệu kém phẩm chất ở các cơ sở sản xuất, cửa hàng kinh doanh không phải là trường hợp cá biệt.

- Hầu hết dược liệu được bảo quản ở các kho trong khu vực sinh hoạt của các gia đ́nh, thậm chí nhiều cơ sở không có kho riêng, dược liệu được bảo quản cùng với các sản phẩm khác như thức ăn gia súc, công cụ nông nghiệp. Không có các thiết bị hỗ trợ như quạt thông gió, hệ thống giá để dược liệu... Tại các hiệu thuốc y học dân tộc nhỏ, dược liệu được bảo quản tốt hơn (trong các hộp sắt, tủ gỗ).

- H́nh thức bảo quản chất đống, phủ bạt là phổ biến ở các cơ sở sản xuất, chế biến. Dược liệu thường được bảo quản trong bao tải, hoặc dưới dạng những bó lớn.

- Quá tŕnh bảo quản sử dụng các hoá chất độc hại (ở các cơ sở bảo quản, chế biến dược liệu thường sử dụng một số biện pháp kỹ thuật từ những năm 70 của thế kỷ trước). Cụ thể: Hiện nay các cơ sở chế biến bảo quản dược liệu thường dùng một số hoá chất bảo quản nhập từ Trung Quốc như: Nhôm phốt phua (AlP- Dạng viên nén), Cloropicrin Cl2NO2 (Lục hoá khổ) và Lưu huỳnh (S).

+  AlP đóng viên 3g màu xám lục, trong quá tŕnh sử dụng dưới tác dụng của hơi nước nhôm phốtphua thuỷ phân tạo nên phốtphin là một khí độc có tác dụng diệt côn trùng. AlP + 3H2O --> PH3 + Al(OH)3.

Theo giới thiệu, hướng dẫn th́ PH3 là chất khí, có tỷ trọng tương đương với tỷ trọng không khí do đó thuốc dễ thấm vào dược liệu và khử trùng dược liệu, PH3 thường bị oxy hoá thành các chất ít độc hơn. Tuy nhiên PH3 là khí rất độc đối với người. PH3 có mùi tỏi, làm tê liệt hệ thống thần kinh. Khi nhiễm độc PH3 nạn nhân bị nhức đầu, mệt mỏi, ù tai, bắp thịt co giật và có trường hợp gây nôn mửa, đau bụng. Có nhà khoa học cho rằng PH3 vô hại v́ khi sắc thuốc dưới tác dụng của nhiệt độ và nước PH3  bị phân huỷ hoàn toàn. Tuy nhiên có rất nhiều dược liệu được ngâm rượu để uống mà không qua sắc. Thời gian từ khi xông AlP đến khi sử dụng dược liệu ít được quan tâm nên ảnh hưởng của dư lượng của AlP trong dược liệu tới sức khoẻ người bệnh chưa được đánh giá.

+ Cloropicrin CCl2NO2 (Lục hoá khổ), là chất lỏng không màu, dưới tác dụng của ánh sáng cho Clo và Phosgen, là chế phẩm có tác dụng diệt côn trùng, sát trùng mạnh, ức chế sự phát triển của nhiều loại men mốc trong dược liệu. Cloropicrin cũng là chế phẩm độc, lưu lại trong dược liệu khá lâu. Điều đáng lưu ư là chế phẩm này thường được sử dụng bằng cách phun trực tiếp vào bao b́ dược liệu.

+ Xông sinh dùng lưu huỳnh đốt cháy cho SO2. chất này có tác dụng diệt côn trùng mạnh, với dược liệu có màu làm cho màu sáng hơn (Kỷ tử, Cúc hoa...), với dược liệu chứa tinh bột làm trắng thêm (Hoài sơn, Cát căn...). Người ta thường thêm KNO3 vào Lưu huỳnh để làm tăng khả năng cháy. Các sản phẩm tạo ra trong quá tŕnh xông sinh cũng có ảnh hưởng độc hại tới sức khoẻ người bệnh. Có nhiều ư kiến về việc sử dụng Diêm sinh (S) trong chế biến dược liệu.Việc sử dụng Diêm sinh đúng liều lượng, không lạm dụng ảnh hưởng nhiều đến chất lượng dược liệu và hiệu quả chữa bệnh. Ví dụ: Khi chế biến Ngưu tất người ta xông sinh rồi mang phơi nắng, phần lớn hơi SO2 bay đi. Gần đây thậm chí sau khi xông người ta không dỡ ra mà bảo quản ẩm nơi xông sinh cho đến khi xuất hàng, dược liệu mang nặng mùi SO2 . Thưởng thức trà cúc là một thú vui tao nhă nhưng uống Trà cúc ngày nay cũng cần lưu ư, nhiều khi không c̣n mùi thơm chỉ c̣n mùi hăng hắc v́ lạm dụng quá tŕnh "xông" diêm sinh trong chế biến.

3. Về mặt nguồn gốc:

- Dược điển VN III (trang 521) có bài thuốc HOÀN HÀ XA ĐẠI TẠO xin lược trích thông tin: 

Công thức: Nhau thai nhi (Tử hà xa) [Placenta Hominis] (sấy khô)

Ngưu tất

...

Bào chế: Nhau thai nhi (của người khoẻ mạnh, không có bệnh truyền nhiễm, bệnh hoa liễu, đă thử HIV âm tính). Bóc hết màng mỏng, lấy dao khía ngang dọc cho các mạch máu vỡ ra dùng dung dịch natri clorid 9% rửa nhiều lần cho sạch máu…

Làm sao cho sạch được ...Kinh quá! Ai nghĩ ra th́ đi làm mà dùng – Tiết canh c̣n dám xài chứ món này th́…Em hổng dám đâu!

- Huyết ĺnh là huyết đọng lại, đă khô đen trên những mỏm đá nơi những con khỉ mẹ mới đẻ ngồi lên (chắc của cả những con khỉ cái trưởng thành – v́ bọn này chưa biết sử dụng Kotex). Người ta lấy thứ huyết này về, bẻ thành miếng nhỏ, loại bỏ tạp chất, phơi nắng hoặc sấy khô, cho vào lọ sạch, để nơi khô ráo, làm thuốc (ai chưa tin điều này có thể tham khảo sách Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam trang 1162 tập II). Họ nhà khỉ gần giống người, nhiều bệnh tật của khỉ có thể lây sang người Nghe mà sợ… văi linh hồn

- Ngũ linh chiphân của loài Sóc bay (Trogopterus xanthipes Milne-Edurds), họ Sóc bay (Petauristidae) vị thuốc phải nhập từ Trung Quốc. Loài sóc này thường ăn hoa quả, phân của chúng chủ yếu là những phần thức ăn hoá gỗ chưa tiêu hoá và tất nhiên nhiều vi sinh vật.

- Những người nuôi chim thường nuôi con Qui (Anphitobius diaperinus Panzer), họ Quy (Tenebrionidae), Trứng qui nở ra sâu dùng nuôi chim. Phân con qui (sao khô) làm thuốc bổ cho trẻ em. Dạ minh saphân con dơi., lại c̣n các vị thuốc đặc biệt khác như Nhăn trung hoàng, Đồng tiện...

Với những vị thuốc như vậy khó có thể gọi là Dược liệu sạch, có lẽ nên gọi là DƯỢC LIỆU AN TOÀN VÀ HIỆU QUẢ, thứ nào kém an toàn quá cũng nên "trả về với quá khứ"

 

Mọi thông tin liên quan đến trang web Xin vui ḷng liên hệ theo số điện thoại 01234195602 hoặc theo địa chỉ Email: thannv@hup.edu.vn

Revised: February 07, 2017 .